**تقویم ترکی حیوانی: ریشههای باستانی و چرخه دوازدهساله**
تقویم ترکی حیوانی (معروف به **تقویم دوازده حیوانی** یا **تقویم ترکی-مغولی**) یکی از کهنترین سیستمهای گاهشماری اقوام ترکتبار است که ریشه در فرهنگ استپی آسیای مرکزی دارد. این تقویم چرخهای ۱۲ ساله دارد که هر سال به نام یک حیوان نامگذاری میشود و در دوران گوکترکها، اویغورها و سپس با ورود مغولها به ایران، در تقویم ایرانی نیز رواج یافت. این سیستم تا سال ۱۲۸۹ خورشیدی (دوران قاجار) در ایران رسمی بود و هنوز در برخی مناطق آسیای مرکزی و شرقی به عنوان بخشی از میراث فرهنگی زنده مانده است.
ویژگیهای اصلی تقویم
- چرخه ۱۲ ساله: هر ۱۲ سال یک دور کامل میشود و حیوانات تکرار میشوند.
-ترکیب با عناصر: در برخی نسخهها با پنج عنصر (چوب، آتش، خاک، فلز، آب) ترکیب شده و چرخه ۶۰ ساله تشکیل میدهد.
- **کاربرد**: نامگذاری سالها، ماهها، روزها و حتی ساعات (هر روز به ۱۲ «چاغ» تقسیم میشود).
جدول ۱۲ حیوان تقویم ترکی (نسخه رایج در منابع فارسی و ایرانی)
| ترتیب | نام ترکی باستان/قدیم | نام فارسی رایج | حیوان معادل (توضیح) |
| ۱ | سیچان / سیچقان | موش | Rat / Mouse |
| ۲ | اود / ایک / سیغیر | گاو | Ox / Cow |
| ۳ | قاپلان / بارس / پارس | پلنگ / ببر | Leopard / Tiger |
| ۴ | تاویشقان / توشقان | خرگوش | Rabbit / Hare |
| ۵ | لو / نانتا / بالق | نهنگ / ماهی / تمساح | Dragon (معادل نهنگ یا آبزی بزرگ) |
| ۶ | ییلان | مار | Snake |
| ۷ | آت / یونت | اسب | Horse |
| ۸ | قوی / تویون | گوسفند / بز | Sheep / Goat |
| ۹ | بیچین / میچین | میمون | Monkey |
| ۱۰ | تاقوق / توبوق / تخاقوی | مرغ / خروس | Rooster / Chicken |
| ۱۱ | ایت | سگ | Dog |
| ۱۲ | تونگوز / دوغوز | خوک | Pig / Boar |
**نکته مهم**: ترتیب حیوانات در منابع مختلف کمی تفاوت دارد، اما نسخه بالا در منابع فارسی (مانند شرحهای ایرانی و ترکی-مغولی) رایجترین است. در تقویم چینی، حیوان سوم ببر و پنجم اژدها است، اما در نسخه ترکی-ایرانی، پلنگ جایگزین ببر و نهنگ جایگزین اژدها شده است.
تاریخچه مختصر
- *نشأ: احتمالاً پیش از میلاد در میان ترکان باستان (گوکترکها و پیشینیانشان) رواج داشته و در کتیبههای اورخون (قرن ۸ میلادی) نمونههایی از آن دیده میشود.
-ورود به ایران: از قرن ۷ هجری (دوران مغول) وارد تقویم ایرانی شد و تا دوره صفویه و قاجار رسمی بود.
- **مبدا محاسبات**: منجمان قدیم آن را به ابتدای خلقت جهان میرساندند؛ مثلاً تا زمان چنگیز خان حدود ۸۸ میلیون سال محاسبه میکردند (۸۸۶۳ «وان» × ۱۰۰۰۰ + ۹۶۷۹ سال).
- **امروز**: در ترکیه مدرن کمتر استفاده میشود، اما در آسیای مرکزی، ترکمنستان، قزاقستان و برخی مناطق ایران و افغانستان هنوز در فرهنگ عامه زنده است.
کاربرد فرهنگی
این تقویم نه تنها برای گاهشماری، بلکه برای طالعبینی، پیشبینی رویدادها و حتی نامگذاری کودکان به کار میرفت. هر حیوان ویژگیهای خاصی داشت؛ مثلاً سال موش آغاز چرخه و سال خوک پایان آن است.
این سنت باستانی نشاندهنده پیوند عمیق ترکان با طبیعت، نجوم و چرخههای کیهانی است و هنوز هم در برخی مناطق به عنوان بخشی از هویت فرهنگی حفظ شده است.
