تهدید پیری جمعیت در آذربایجان شرقی

به گزارش نصر نیوز، بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت استان آذربایجان شرقی در این سال بالغ بر سه میلیون و 724 هزار و 620 نفر بوده که نزدیک ۵ درصد از جمعیت کل ایران را به خود اختصاص داده ‌است. بر همین اساس، یک میلیون و 882 هزار و 31 نفر مرد و یک میلیون و 842 هزار و ۵۸۹ نفر زن در قالب یک میلیون و 86 هزار و 83 خانوار، ساکن این استان بوده‌اند. بعد خانوار استان 3.4 نفر است که نسبت به سال 85، پنج دهم کاهش یافته است.
در سرشماری سال ۱۳۹۰، تبریز با جمعیتی بالغ بر یک میلیون و 695 هزار و 94 نفر، پرجمعیت‌ترین و چاراویماق با جمعیتی بالغ بر 32 هزار و 745 نفر، کم ‌جمعیت ‌ترین شهر استان آذربایجان شرقی بوده ‌است.
استان آذربایجان شرقی با 7.1 درصد جمعیت سالمند، بیشترین درصد جمعیت سالمند را نسبت به سال های قبل دارد بنابراین این استان در سال های آینده، قشر سالمندی را بیشتر از سال های قبل تجربه خواهد کرد.
یک جامعه شناس و مدرس دانشگاه می گوید: جمعیت کشور در حال حاضر جمعیت جوانی محسوب می شود که در سالهای آتی به سوی سالمندی متمایل خواهد شد که آذربایجان شرقی در آن سالخورده تر خواهد بود و به عنوان استان پیر شناخته خواهد شد.
نادر حاتمی خواجه افزود: شاخص های جمعیتی همواره یکی از اساسی ترین جنبه های توسعه، علی الخصوص توسعه انسانی به شمار می رود و از طرف دیگر کلیه برنامه ریزی ها در جهت ارتقاء سطح زندگی و رفاه اجتماعی و اقتصادی جوامع صورت می پذیرد؛ البته برخی جوامع سیاستهای جمعیتی خاصی را دنبال می نمایند و برخی دیگر دچار مسائل جمعیتی حادی می باشند که نیازمند مهندسی و برنامه ریزی در حوزه های مختلف جمعیتی می باشد.
وی گفت: با عنایت به اینکه کلیه جوانب توسعه اقتصادی و اجتماعی نیازمند آمار دقیق و حساب شده از جمعیت می باشد و از طریق داده های جمعیتی نهادها و دستگاه های اجرایی اقدام به برنامه ریزی و سیاستگذاری می نمایند لذا توجه به پدیده های جمعیتی همچون ترکیب و توزیع جمعیت، جوانی یا پیری جمعیت، مهاجرت، ازدواج، طلاق، جمعیت فعال و ... ضرورت دارد.
نادر حاتمی خواجه گفت: استان آذربایجان شرقی یکی از استانهای تاثیرگذار در حوزه های سیاسی و اقتصادی می باشد که از نظر تاریخی و فرهنگی نیز دارای اهمیت است.
این استاد دانشگاه در ادامه گفت: این استان از قطبهای اقتصادی و صنعتی کشور محسوب می شود و آمار و مهارت جمعیت فعال می تواند نقش این شاخص را مضاعف نماید.
وی افزود: در سال1385 سالخورده ترین جمعیت مربوط به استانهای گیلان، خراسان جنوبی و آذربایجان شرقی بودند و در مقابل استانهای هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خوزستان جوانترین استانها بودند که در آینده و در سرشماری های بعدی احتمالا استان آذربایجان شرقی از استانهای گیلان و خراسان جنوبی پیشی بگیرد و به عنوان پیرترین استان از نظر ترکیب سنی مد نظر قرار گیرد.
نادر حاتمی خواجه گفت: درکل باید اشاره نمود که بنا بر مطالعات و بررسی های صورت پذیرفته، نرخ رشد جمعیت استان پایین بوده و در این راستا باید مسئولین استانی در بالا بردن نرخ رشد جمعیتی استان فرهنگ سازی نمایند که نرخ رشد جمعیت استان هم اکنون 2.1 می باشد که این زنگ خطری برای این استان محسوب می شود که در میان شهرستانهای آن تبریز با 1.1 درصد کمترین و چاراویماق با 6.1 درصد بالاترین را به خود اختصاص داده اند.
یک کارشناس ارشد جامعه شناسی نیز می گوید: جمعیت پیر برای هر جامعه ای اثرها و کارکردهای زیادی خواهد داشت، برای استان آذربایجان شرقی می تواند کارکردهای مثبت فرهنگی و اجتماعی داشته باشد مثلا اگر بتوانیم از این پتانسیل استفاده کنیم، شعر و ادب و فرهنگ عامیانه بر فرهنگ عامه مردم می تواند کارکرد مثبت داشته باشد.
سعید غریب خواجه افزود: از طرفی با توجه به اینکه جمعیت پیر از استعداد محافظه کاری بیشتری برخوردار است این می تواند در آینده برای استان آذربایجان شرقی خطر جدی لحاظ شود. چراکه انسان های محافظه کار کمتر شروع کننده هستند و کمتر به ابتکارات و رویه های جدید اقدام می کنند.
این پژوهشگر و مدرس دانشگاه در ادامه گفت: جمعیت پیر، خیلی به ابداعات و نوآوریها تمرکز نخواهد کرد لذا از لحاظ کارکرد اقتصادی جمعیت پیر برای استان آذربایجان شرقی در آینده می تواند کارکرد منفی داشته باشد.
سعید غریب خواجه ادامه داد: جمعیت پیر برای استان آذربایجان شرقی در آینده منجر به تفاوت نسلی بیشتر خواهد شد.
وی گفت: بهترین شرایط برای آینده جمعیت استان آذربایجان شرقی، داشتن وضعیتی است که تمامی گروه های سنی بتوانند با مشارکت جدی در توسعه اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه اثرگذار باشند.
این کارشناس ارشد جامعه شناسی در مورد راهکارهای مقابله با تهدید پیری جمعیت استان آذربایجان شرقی گفت: آشنایی بیشتر اکثریت جامعه با خطرات جمعیت پیر، برگزاری کارگاه های آموزشی در قالب ارتباط بین نسلها، شناسایی عوامل موثر بر تاخیر ازدواج و از طرفی شناسایی عوامل موثر بر کاهش رشد جمعیت در استان، می تواند به صورت جدی در برنامه ریزی برای این امر مهم باشد.
وی در پایان گفت: این موضوع نیاز به پژوهش های جدی علوم انسانی در استان آذربایجان شرقی دارد و باید به این موضوع به عنوان یک مساله جدی نگاه کرد؛ مساله جدی یعنی اینکه بتوانیم از ابعاد مختلف علوم انسانی مثل جمعیت شناسی، جامعه شناسی و فرهنگ شناسی، راهکارهای کاربردی تر پیدا کنیم.
مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری آذربایجان‌شرقی گفت: خانوارهای کم جمعیت در استان افزایش یافته است و رشد جمعیت در استان ششم دهم درصد بوده است.
حیدر فتح زاده گفت: طبق سرشماری عمومی سال 1390، 70 درصد از جمعیت استان در گروه سنی 15 تا 64 سالگی قرار دارد که به این حالت پنجره جمعیتی گفته می‌شود که یک فرصت برای جامعه به لحاظ نیروی انسانی بیشتر می باشد.
وی افزود: پنجره جمعیتی یک فرصت طلایی است که باید از آن استفاده کرد و مسئولان و برنامه‌ریزان کشور باید از پتانسیل‌های جمعیت فعلی برای ترمیم ساختار جمعیتی کشور استفاده نمایند.
مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری آذربایجان شرقی در ادامه جمعیت شهری استان را دو میلیون و 579 هزار و 178 نفر اعلام کرد و افزود: 69.2 درصد از جمعیت استان در 59 نقطه شهری زندگی می‌کنند که نسبت به سال 85، 2.8 درصد افزایش داشته است.
وی افزود: افزایش بی‌رویه خانوارهای کم‌ جمعیت از مهم‌ترین نتایج سرشماری سال 90 بود.
حیدر فتح زاده جمعیت فعال استان را یک میلیون و 251 هزار و 679 نفر معادل 39.6 درصد جمعیت استان اعلام کرد و گفت: یکی از علل کاهش جمعیت فعال استان نسبت به سال 85 افزایش سالمندی در استان است به طوری که آذربایجان شرقی 7.1 درصد، جمعیت سالمند را دارد.
مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری آذربایجان شرقی درباره تغییرات جمعیت استان از سال 1335تا1390 نیز گفت: با اجرای اولین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1335 جمعیت استان آذربایجان شرقی بر اساس این نتایج سرشماری برابر یک میلیون و 550 هزار و 345 نفر بوده که با نرخ رشد 7/2 درصد در سال 1345به دو میلیون و 21 هزار و 135 نفر ، با نرخ رشد 7/1 درصد در سال 1355 به دو میلیون و 368 هزار و 252 نفر، درسال 1365با نرخ رشد 5/2 درصد به سه میلیون و 77 هزار و 882 نفر، در سال 1375با نزخ رشد 77 درصد به سه میلیون و 325 هزار و 540 نفر، در سال 1385با نرخ رشد 80 درصد به سه میلیون و 603 هزار و 456 نفر و در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 با نرخ رشد 66 درصد به سه میلیون و 724 هزار و 620 نفر رسید.
حیدر فتح زاده در ادامه گفت: متوسط نرخ رشد جمعیت استان در طی سالهای 1390-1335 برابر 1.6درصد بوده است و بررسی جمعیت استان به تفکیک نقاط شهری و روستایی استان در طی سالهای فوق نشانگر این است که در طی 55 سال گذشته درصد جمعیت شهری و روستایی استان در این مدت وارونه گردیده است به طوری که در سال 1335، جمعیت شهری 29.7 درصد و جمعیت روستایی 70.3 درصد از جمعیت استان را به خود اختصاص داده بود که در سال 1390 سهم جمعیت شهری برابر 69.2 درصد و سهم جمعیت روستایی برابر 30.8 درصد بوده است.
وی افزود: اطلاعات و ارقام فوق، بیانگر جابجا شدن جمعیت شهری و روستایی استان در طی 55 سال می باشد و متوسط رشد جمعیت شهری استان در طی دوره فوق (1390-1335) برابر 3.2 درصد بوده است.
حیدر فتح زاده همچنین گفت: بررسی سهم جمعیت گروههای عمده سنی در استان در سال 1355 نشانگر این است که از جمعیت دو میلیون و 368 هزار و 252 نفری استان 45.6 درصد جوان، 3.4 درصد 65 ساله و بیشتر (سالمند) و 51 درصد بزرگسال می باشد. این رقم در سال 1390 در گروه سنی 14-0 ساله به 22.1درصد، در گروه سنی 15-64 ساله 7.1 درصد و در گروه سنی 65 ساله و بیشتر برابر 70.8 درصد رسید. به عبارتی دیگر در طی 35 سال تغییراتی در سهم گروه سنی به عمل آمده و سهم گروه سنی سالمند استان دو برابر و سهم گروه سنی بالای 64-15 ساله یا میانسال نسبت به سال 1355، 20 درصد افزوده شده است.
مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری آذربایجان شرقی گفت: در سال 1395 به بعد به دلیل انتقال جمعیت میانسال 1390به سالمندی، جمعیت سالمندی استان بیش از 8.5 درصد خواهد بود و این در شرایطی است که استان به لحاظ ساختمان سنی جمعیت، برای اولین بار با مسئله سالمندی مواجه خواهد شد چرا که براساس نتایج سرشماری های گذشته جمعیت سالمندی استان کمتر و ازسال 1375به بعد روند افزایشی داشته است که لازم است برنامه ریزی های لازم در این ارتباط به عمل آید .
مدیركل ثبت احوال آذربایجان شرقی گفت: آمار ثبت ولادت در 9 ماهه امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته است.
علی جعفری آذر افزود: در این مدت 51 هزار و 80 مورد ثبت ولادت در استان انجام شده كه این رقم نسبت به مدت مشابه پارسال 629 مورد رشد نشان می دهد.
وی گفت: از این ثبت ولادت ها 52 درصد مربوط به نوزادان پسر و 48 درصد به نوزادان دختر تعلق دارد.
جعفری آذر مجموع ثبت ولادت های سال گذشته در آذربایجان شرقی را 67 هزار 842 مورد اعلام كرد كه حدود پنج درصد ولادت های ثبت شده كشور را به خود اختصاص داده است.
مدیركل ثبت احوال آذربایجان شرقی درباره وضعیت ثبت فوتی ها در استان نیز گفت: طی 9 ماهه امسال 15 هزار و 107 مورد فوت در شهرستان های 20 گانه استان ثبت شده كه نسبت به مدت مشابه سال قبل 982 مورد كاهش نشان می دهد.
جعفری آذر ادامه داد: از مجموع فوتی های ثبت شده استان 56 درصد را آقایان و 44 درصد را بانوان شامل می شود كه از نظر پراكندگی نیز 69 درصد در مراكز شهری و 31 درصد در مناطق روستایی به وقوع پیوسته است.
وی تعداد فوتی های ثبت شده سال گذشته در آذربایجان شرقی را 21 هزار و 734 مورد اعلام كرد كه شش درصد فوتی های كشور را شامل می شود.
مدیرکل ثبت احوال آذربایجان‌شرقی سن ازدواج در استان را برای آقایان 27 و خانم‌ها 22.4 اعلام کرد.
علی جعفری‌آذر اظهار کرد: در 9 ماه گذشته 34 هزار و 532 مورد ازدواج در دفاتر ثبت آذربایجان‌شرقی به ثبت رسیده است.
وی افزود: این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از کاهش 2 هزار و 866 موردی برخوردار است.
جعفری‌آذر، در تشریح کاهش این رقم گفت: کاهش رقم ازدواج در استان با توجه به سن حائزان شرایط ازدواج و به نسبت کنترل جمعیت تحلیل واقعی نیست.
مدیرکل ثبت احوال آذربایجان‌شرقی، میزان ثبت ازدواج در سال گذشته در استان را 45 هزار و 770 مورد عنوان کرد و افزود: سال گذشته 5.2 درصد ازدواج‌های کشور در آذربایجان‌شرقی به ثبت رسیده است.
وی افزود: 65 درصد ازدواج‌های استان در مناطق شهری و 35 درصد در مناطق روستایی اتفاق می‌افتد که با توجه به نسبت جمعیت شهری و روستایی مصداق دارد.
علی جعفری ‌آذر گفت: 77 درصد طلاق‌های ثبت شده در استان در مناطق شهری اتفاق افتاده است و 23 درصد در مناطق روستایی اتفاق افتاده است.
وی افزود: طی 9 ماه گذشته 5 هزار و 140 مورد طلاق در استان به ثبت رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از رشد 260 موردی برخوردار است.
جعفری ‌آذر در مورد آمار ثبت طلاق در سال 90 نیز اظهار کرد: سال گذشته 6 هزار و 629 مورد طلاق در آذربایجان‌شرقی به ثبت رسیده است.
وی اضافه کرد: از لحاظ ثبت طلاق در سال گذشته 4.6 درصد طلاق‌های کشور در استان آذربایجان‌شرقی به ثبت رسیده است.
وی گفت: برهمین مبنا این اداره علل افزایش طلاق را دستور كار خود قرار داده و بر استفاده از نظرات استادان دانشگاه و صاحب نظر به صورت عملی تاكید دارد.
مدیرکل ثبت احوال آذربایجان‌شرقی به نتایج سرشماری سال 90 اشاره کرد و گفت: نرخ ثبت ولادت در سال گذشته 18.2 ولادت به ازای هر هزار نفر جمعیت در استان آذربایجان شرقی می باشد.
علی جعفری ‌آذر افزود: البته نرخ ثبت ولادت در همان سال، 18.4 ولادت به ازای هر هزار نفر جمعیت در کشور می باشد که این نشان می دهد نرخ ثبت ولادت در استان کمتر از میانگین کشوری است.
وی نرخ جایگزینی هدفگذاری شده برای حفظ جمعیت را 1.7 نفر اعلام کرد و گفت: برای حفظ جمعیت کنونی استان هر زوج باید حداقل دو فرزند به عنوان نرخ جایگزین بعد خود باقی بگذارند اما در حال حاضر این اصل از سوی زوج ها رعایت نمی شود و در نهایت موجب کاهش جمعیت می شود.
علی جعفری ‌آذر ادامه داد: برنامه کنترل جمعیت در 25 سال گذشته باعث کاهش تعداد پسران حائز شرایط ازدواج در استان و در نتیجه منجر به کاهش رقم ازدواج در سال جاری شده است.
وی گفت: با توجه به آمار فوتی های ثبت شده استان، مردان به دلیل داشتن مشاغل سخت و زیانبار، طول عمر کمتری نسبت به زنان دارند و این نیز یکی دیگر از دلایل کاهش تعداد پسران حائز شرایط ازدواج می باشد.
مدیرکل ثبت احوال آذربایجان‌شرقی در پایان گفت: همه این عوامل منجر به کاهش ولادت و درنتیجه افزایش جمعیت سالمند در آینده می شود.
کارشناسان می گویند: ایران در دنیا جزء کشورهای جوان محسوب می شود که در اواسط دهه 1380 جمعیت این کشور از نظر جوانی در اوج بوده اما پس از آن به تدریج جمعیت جوان آن کاهش می یابد و در انتهای سال 1405 مقداری افزایش پیش بینی می شود.
استان آذربایجان شرقی در خصوص امید به زندگی در کشور رتبه چهارم و در تعداد ولادت ها رتبه هفتم می باشد.

........................................
گزارش از زهرا عبداله ميرزائي
........................................